I Cing i tarot · dwie gramatyki symboliczne obok siebie

Jak zbudowany jest I Cing

Cała budowla symboliczna stoi na jednej parze dwójkowej: yin (⚋, linia przerwana) i yang (⚊, linia ciągła). Ułóż trzy linie jedna na drugiej, a dostaniesz **osiem trygramów** (2³ = 8) — Qian, Dui, Li, Zhen, Xun, Kan, Gen, Kun — a za każdym stoi siła przyrody: niebo, jezioro, ogień, grom, wiatr, woda, góra, ziemia. Nałóż dwa trygramy na siebie, a dostaniesz **sześćdziesiąt cztery heksagramy** (2⁶ = 64), w każdym po sześć linii.

Sześć linii czyta się od dołu do góry. **Każda linia jest albo yin, albo yang, i każda może być ruchoma albo spokojna.** Linia ruchoma to taka, która się przewraca — yin staje się yang albo odwrotnie — i dlatego każde sięgnięcie do księgi daje od razu dwa heksagramy: pierwotny, czyli dzisiejszy układ, i pochodny, czyli stronę przesunięcia. Tutaj właśnie leży najwyraźniejsza różnica ziarna między I Cingiem a tarotem: karta jest obrazem względnie nieruchomym, heksagram niesie swój kierunek w sobie.

Kolejność sześćdziesięciu czterech heksagramów w tekście przyjętym tradycja przypisuje królowi Wenowi. Nie jest to ciąg dowolny: figury stoją w trzydziestu dwóch parach, a w większości par drugi heksagram jest pierwszym odwróconym do góry nogami. Tam, gdzie takie odwrócenie daje tę samą figurę — jak przy Qian i Kun, złożonych z samych linii jednakowych — parę domyka się inaczej, zamieniając każdą linię na przeciwną. Sama kompozycja księgi mówi więc coś o jej zamyśle: sens nie mieszka w pojedynczym znaku, tylko w sąsiedztwie, w którym ten znak stoi. Tarot ma podobny nawyk w numeracji Wielkich Arkanów, ale luźniejszy i dopisany znacznie później.

Kiedy w siedemnastym wieku Leibniz samodzielnie wyprowadził arytmetykę dwójkową, zauważył, że Księga Przemian ma tę samą strukturę: yin jako 0, yang jako 1. Zbieżność jest czysto matematyczna i księga nie zamienia się przez to w maszynę liczącą — pokazuje jednak, że leżąca pod spodem kombinatoryka jest czysta i spójna sama z siebie.

Trzy sensy znaku 易

Jeden znak 易 (yì) tradycja czyta na trzy sposoby, które razem nazywa się trzema przemianami (三易). To wejście w cały system — i najgłębsza różnica filozoficzna wobec tarota.

Biànyì · zmienność
Wszystko płynie. Żaden heksagram, żadna linia, żaden układ spraw nie stoi w miejscu. To najbardziej zewnętrzne twierdzenie tej książki: nazywa się Księgą Przemian, a nie księgą stałości.
Bùyì · niezmienność
Pod płynięciem leżą prawa, które się nie zmieniają: rytm ubywania i przybywania yin i yang, odpowiedniość tego, co na górze, i tego, co na dole, porządek powrotu. Przemiana jedzie na ramie, która sama się nie rusza; bez tej ramy nic nie byłoby dość stałe, żeby płynięcie w ogóle coś znaczyło.
Jiǎnyì · prostota
Przy całym rozmachu kosmologicznym I Cing mówi znakami najprostszymi z możliwych: dwa rodzaje linii, osiem trygramów, sześćdziesiąt cztery złożenia. Złożoność rodzi się ze składania prostego, a nie z dokładania ozdób.

Przekład Wilhelma i Baynes — oraz Jung

I Cing, na który trafia niemal każdy czytelnik z Zachodu, to niemiecki przekład **Richarda Wilhelma** (1873–1930), przełożony na angielski przez **Cary F. Baynes** i wydany w 1950 roku w serii Bollingen XIX wydawnictwa Uniwersytetu Princeton. Do dziś jest to najbardziej wpływowa edycja anglojęzyczna, a w obszarze niemieckim wpływowy był już sam oryginał. Polski czytelnik spotyka tę książkę zwykle w tej samej linii: przez Wilhelma i przez jego aparat komentarzy, a nie wprost przez tekst chiński.

Wilhelm przeżył w Chinach wiele lat, a jego podejście to nie przekład linia po linii, tylko hojny komentarz: za każdym heksagramem idą obszerne wyjątki ze Skrzydeł — Tuan, Xiang, Xici. Dopiero takie ustawienie pozwoliło Europejczykom przyjąć Księgę Przemian jako czytelny tekst filozoficzny, a nie wyłącznie jako podręczny poradnik do zaglądania.

Carl **Jung** napisał przedmowę do wydania Wilhelma i Baynes i wprost związał w niej I Cing ze swoim pojęciem **synchroniczności**. Dla Junga mechanizm sięgnięcia — rzut trzema monetami albo rozkładanie łodyg krwawnika — nie jest przyczynowy: to znacząca zbieżność między chwilą rzutu a stanem duszy pytającego. Ramę tę przejęło potem wielu czytelników tarota, ale powiedzmy to wyraźnie: jest to wykładnia Junga, a nie nauka I Cingu ani nauka tarota.

Pięć współbrzmień — nie odpowiedników

Pięć par poniżej to interpretacyjne współbrzmienia Lunarcany, a nie kanoniczna tablica odpowiedników. Heksagram jest sześciolinijkowym układem dynamicznym; karta tarota jest pojedynczym obrazem archetypowym. Ziarno jest inne i jedyne, co da się powiedzieć uczciwie, to że czasem trafiają w to samo pasmo barwne — uczuciowe albo sytuacyjne.

Qian (乾, niebo nad niebem)

↔ Mag · Słońce

Czyste yang · sześć linii ciągłych · Twórcze, inicjatywa

Obrazem Qian jest niebo w ruchu i człowiek szlachetny, który wzmacnia się bez ustanku: czyste yang, siła twórcza niczym niehamowana, z zastrzeżeniem wbudowanym już w linię górną — smok, który wzleciał za wysoko, ma czego żałować. To poczucie, że wszystkie narzędzia leżą na stole, a zamiar jest jasny, współbrzmi ze skupioną wolą Maga i z bezcieniowym wystawieniem Słońca.

Kun (坤, ziemia nad ziemią)

↔ Cesarzowa · Kapłanka

Czyste yin · sześć linii przerwanych · Przyjmujące, niesienie

Obrazem Kun jest ziemia, która dźwiga wszystko: czyste yin nie znaczy bierności, tylko zdolność utrzymania, żywienia, zrobienia miejsca. Płodność zwrócona na zewnątrz u Cesarzowej i wiedza zwinięta do wewnątrz u Kapłanki dotykają dwóch zboczy Kun — jedno rośnie ku światu, drugie spoczywa głębiej.

Zhun (屯, woda nad gromem)

↔ Trójka Różdżek · Piątka Kielichów

Trudność początku · grom ściśnięty pod wodą

Zhun to wysiłek tego, co chce się urodzić: ziarno pchające się przez ciężką glebę. Niesie razem „widzę odległość, ale jej jeszcze nie przeszedłem” z Trójki Różdżek i „coś już zostało wydane” z Piątki Kielichów. Cicha nauka Zhun brzmi tak: początki nigdy nie są samym rozpędem, zawsze mają w sobie tarcie.

Weiji (未濟, ogień nad wodą)

↔ Głupiec · Świat

Przed dopełnieniem · prawie pełne, jeszcze nie na miejscu

Zhouyi otwiera się na Qian, a zamyka nie na 既濟, Jiji, czyli po dopełnieniu, tylko na 未濟, Weiji, czyli przed dopełnieniem. Ten wybór redakcyjny jest już tezą filozoficzną: krąg nigdy nie domyka się do końca. Głupiec, początek pusty, i Świat, dopełnienie pełne, zawijają się w siebie tak samo wewnątrz Wielkich Arkanów. Oba systemy mówią to samo: po pełni przychodzi następny początek.

Tai (泰, ziemia nad niebem)

↔ Kochankowie · Gwiazda

Pokój · ziemia na górze, niebo na dole · spotykają się w środku

Obraz Tai wygląda na sprzeczny — ciężka ziemia stoi nad lekkim niebem — ale właśnie o to chodzi: dopiero gdy ziemia opada, a niebo się wznosi, mogą się spotkać i wymienić. Spotkanie dwojga u Kochanków i czysty kanał między górą a dołem u Gwiazdy mają tę samą jakość zgody, która krąży, zamiast stać w miejscu.

Trzy pytania przykładowe

Każdemu z trzech pytań towarzyszy heksagram i rozkład trzech kart, żeby było widać, jak oba systemy pytają tę samą sytuację na dwa różne sposoby.

⚠ Zastrzeżenie: te trzy pary są przykładami zbudowanymi na potrzeby nauki, a nie wynikiem prawdziwego sięgnięcia. Żywa konsultacja wymaga, żeby to ty rzucił monetami, rozłożył łodygi albo pociągnął karty w Lunarcanie — odpowiedź należy do tamtej jednej chwili, a nie do kopii odbitej na stronie z nauką.

· Przykład pierwszy · Przyjąć tę nową pracę? ·

Konkretny wybór: chcesz zobaczyć naraz dzisiejszy układ i stronę, w którą się przechyla.

Heksagram przykładowy: Xu 需 (woda nad niebem) — czekanie; przeszkoda z przodu, ale nie droga zamknięta.

Rozkład przykładowy: Dwójka Denarów (utrzymanie równowagi) · Siódemka Denarów (danie temu dojrzeć) · Pustelnik (powrót do siebie)

Odczyt przez heksagram wskazuje ryzyko z przodu, a jednocześnie brak ślepej uliczki: jego wskazówka to poczekać na właściwe okno, zamiast forsować ruch. Trzy karty rozkładają to czekanie na osobne gesty wewnętrzne — zważyć, dać dojrzeć, zajrzeć w siebie. Oba spojrzenia dopełniają się: heksagram nazywa kształt sytuacji, karty nazywają robotę tego, kto przez nią przechodzi.

· Przykład drugi · Relacja zapadła w milczenie — i co teraz? ·

Więź, która się zacięła: chcesz zrozumieć, co krąży między dwojgiem ludzi, a co stanęło.

Heksagram przykładowy: Pi 否 (niebo nad ziemią) — zastój; to, co na górze, i to, co na dole, odmawiają spotkania.

Rozkład przykładowy: Piątka Mieczy (starcie bez rozwiązania) · Księżyc (to, czego się nie mówi) · Umiarkowanie (mieszanie z miarą)

Pi opisuje kłopot budowy, nie winę: nie chodzi o to, że jedna strona zawiniła, tylko o to, że pozycje odsunęły się od punktu styku. Piątka Mieczy i Księżyc wypełniają szczegółem te napięcia, które milczenie ukrywa; Umiarkowanie pokazuje wyjście, zrobione z rozcieńczenia i cierpliwości. Heksagram mówi, dlaczego stoi, karty pokazują, od której strony można to rozluźnić.

· Przykład trzeci · Noszę w sobie zamysł twórczy: kiedy zacząć? ·

Pytanie o czas: teraz, później, czy jeszcze w miejscu.

Heksagram przykładowy: Zhun 屯 (woda nad gromem) — trudność początku; grom chciałby wybuchnąć, ale woda wciąż go przykrywa.

Rozkład przykładowy: As Różdżek (iskra) · Wisielec (zawieszenie z wyboru) · Trójka Różdżek (spojrzenie w dal)

Zhun mówi, że rozpęd jest, ale chwila na rozbicie gleby jeszcze nie przyszła. Ten stan — zapał gotowy, okno zamknięte — pokrywa się prawie linia w linię z Asem Różdżek (iskra zapalona), Wisielcem (pauza wybrana) i Trójką Różdżek (spojrzenie mierzące wiatr). Oba systemy mówią to samo w dwóch językach: to, co się zaczyna, nie zaczyna się lepiej przez to, że zaczyna się wcześnie; dojrzewa także pora.

Stanowisko Lunarcany

I Cing i tarot nie są tym samym systemem i nie ma po co naginać ich do siebie. Księga Przemian jest mocna w dynamice: we wznoszeniu się i opadaniu sprawy, w kierunku przechyłu. Tarot jest mocny w symbolu: w psychologicznej tkance archetypu, w barwie odczucia. Można używać jednego, można obu do różnych rodzajów pytań. Miłosz w Ziemi Ulro pisał o mówieniu rzeczy niewidzialnych bez wstydu i bez łatwowierności naraz; dokładnie w tej odległości stoi ta strona. Praktycznie wychodzi to tak: gdy pytanie dotyczy przebiegu — co narasta, co opada, kiedy warto stanąć — księga odpowiada ostrzej; gdy dotyczy tego, kim się w danej sprawie jest, gęstszy język mają karty. Nie chodzi więc o wybór szkoły, tylko o to, żeby jeszcze przed pytaniem wiedzieć, jakiego kształtu odpowiedzi się szuka.