Starszy futhark — dwadzieścia cztery znaki

Runy nie są tarotem. Są alfabetem i systemem inskrypcyjnym, a ich użycie do odczytu — w tej postaci, w jakiej znamy je dziś — jest rekonstrukcją z XX wieku. Rusztowanie, na którym ta rekonstrukcja się trzyma, to jeden krótki ustęp z Germanii Tacyta (rozdział 10): z drzewa owocowego ucina się gałązki, znaczy się je znakami, rzuca na białe płótno i odczytuje. Na tej wątłej podstawie — razem z poematami eddycznymi i własną intuicją — Guido von List, Edred Thorsson, Ralph Blum i wielu innych zbudowali systemy, które różnią się między sobą radykalnie. Trzeźwa prawda akademicka brzmi: nie wiemy, czy dawni Germanie w ogóle wróżyli z run — Tacyt mówi tylko o „znakach”, a pisał, zanim powstał najstarszy znany napis runiczny.

Ta strona robi zatem trzy rzeczy. Opisuje dwadzieścia cztery znaki i ich dosłowne znaczenia. Opisuje układ trzech ættir i pochodzenie boskich etykiet. Podejmuje sprawę przejęcia niektórych run przez skrajną prawicę. **Nie uczy** galdru (śpiewu runicznego), składania bindrun ani magii runicznej. To leży poza zakresem Lunarcany jako produktu, a co ważniejsze — poważna praktyka runiczna wymaga źródeł i opracowań naukowych (R. I. Page, Stephen Pollington, Diana Paxson), a nie jednostronicowego wprowadzenia.

Kto szuka konkretnej praktyki, od której można zacząć, prędzej dojdzie do czegoś, zaczynając od tarota. Kto chce właśnie run, niech potraktuje tę stronę jako spis treści i pójdzie do wymienionych wyżej autorów.

Grzebień z Vimose w Danii, datowany na około 150 rok, nosi jeden z najstarszych powszechnie uznanych napisów runicznych — słowo *harja* („wojownik” albo imię własne). Od V wieku runy pojawiają się w całym świecie germańskojęzycznym: w Skandynawii, w anglosaskiej Brytanii, w strefie gockiej. Zachowany materiał jest w większości nagrobny — kamienie stawiane zmarłym — albo osobisty: brakteaty, napisy na broni, znaki własności na przedmiotach zbytku. Z dzisiejszej Polski znalezisk runicznych jest niewiele i każde z nich ma swoją osobną historię: grot włóczni z Rozwadowa nad Sanem, wiązany z kulturą przeworską, oraz złoty brakteat z Wapna w Wielkopolsce z napisem *sabar*, wywieziony jeszcze w XIX wieku do Berlina, o którego dalszych losach źródła mówią różnie. To akurat dobrze oddaje stan rzeczy — materiał jest skąpy, rozproszony i częściowo utracony, a większość tego, co się o runach mówi, opiera się na znaleziskach skandynawskich.

Około VIII wieku gałąź skandynawska skróciła dwadzieścia cztery znaki do szesnastu — to **młodszy futhark** — podczas gdy anglosaska Anglia poszła w drugą stronę i rozbudowała alfabet do dwudziestu ośmiu, a miejscami trzydziestu trzech znaków **futhorku**. Pod koniec średniowiecza alfabet łaciński wypchnął runy z pisma użytkowego, ale przetrwały one na kamieniach pamiątkowych, na laskach kalendarzowych (*primstav*, *runstav*) i w ludowych amuletach aż po czasy nowożytne: w Älvdalen w szwedzkiej Dalarnie pisano runami jeszcze w XIX wieku.

Nowożytny ezoteryzm runiczny zaczyna się na początku XX wieku, a popularny odczyt z run przychodzi jeszcze później. *Das Geheimnis der Runen* Guida von Lista (1908) proponuje rekonstrukcję **osiemnastu run armańskich** — i to właśnie ta linia zostaje później wchłonięta przez ruch narodowosocjalistyczny. *The Book of Runes* Ralpha Bluma (1982) upowszechnia w świecie anglojęzycznym losowanie znaku z woreczka, dorzucając przy okazji **runę pustą**, która jest wynalazkiem w stu procentach dwudziestowiecznym. Niemal każdy komplet run do kupienia dzisiaj zawdzięcza więcej Blumowi i von Listowi niż jakiemukolwiek dającemu się odtworzyć protokołowi dawnemu.

Do Polski ta fala doszła późno, dopiero po 1989 roku, i doszła w postaci przekładów — najpierw Bluma, potem jego naśladowców. Stąd bierze się pierwsze polskie nieporozumienie: to, co u nas najczęściej nazywa się „runami”, to zwykle woreczek z kamykami sprzedawany razem z cienką książeczką, a nie starszy futhark. Drugie nieporozumienie jest jeszcze bardziej swojskie i dotyczy **run słowiańskich**. Nie ma takiego pisma. Przedmioty z Prillwitz, sprzedane w XVIII wieku jako wyposażenie słowiańskiej świątyni w Radogoszczy, okazały się fabrykatem; kamienie mikorzyńskie, znalezione pod Kępnem w latach pięćdziesiątych XIX wieku i opatrzone rzekomo runicznymi napisami, zostały uznane przez naukę za falsyfikat jeszcze w tym samym stuleciu; Księga Welesa, przedstawiana jako zapis prasłowiański na deseczkach, jest wytworem XX wieku. Kto trafia tu z zapytania o runy słowiańskie, trafia na rzetelną odpowiedź: znaki, o których mówi ta strona, są germańskie, mają datowane znaleziska i porównywalne warianty, a słowiański alfabet runiczny to konstrukt romantycznego i późniejszego narodowego mitotwórstwa.

**Warstwa dosłowna.** Każda runa nosi zrekonstruowaną nazwę germańską, wywiedzioną z imion zapisanych w średniowiecznych poematach i rękopisach, która wskazuje rzecz konkretną. Fehu to bydło. Uruz to tur, dziki bydlak. Thurisaz to olbrzym (staroangielski poemat nazywa go cierniem). Isa to lód. Sowilo to słońce. Othala to ziemia przodków. Ta warstwa opiera się na trzech poematach runicznych — anglosaskim, staroislandzkim i norweskim, ułożonych między IX a XV wiekiem — z których każdy daje krótkie strofy pamięciowe — choć dwa poematy nordyjskie obejmują tylko szesnaście run młodszego futharku.

**Warstwa interpretacyjna.** Prawie cała reszta to osad nowożytny. Fehu rozszerza się z bydła na „płynny majątek, wpływ, utrzymanie w ruchu”. Hagalaz rozszerza się z gradu na „nagłe rozbicie, które jednak zostawia ziarno”. Othala rozszerza się z ziemi przodków na „pochodzenie, spadek, robotę rodzinną”. Nie są to wymysły z powietrza — większość tych rozszerzeń da się obronić jako czytanie obrazów zawartych w samych poematach — ale pozostają autorską pracą XX wieku, nie przekazem odziedziczonym.

Postawa, która się tu opłaca, trzyma obie warstwy naraz. Niech dosłowny rzeczownik — bydło, lód, słońce, cierń — będzie kotwicą, a nowoczesna glosa interpretacyjna niech służy za ramę odniesienia, nie za pismo święte.

**Forma.** Tarot w tradycji Waite’a i Smith to siedemdziesiąt osiem opowiadań obrazkowych: każda karta niesie pełną scenę z tłem, niemal zawsze także postacie i gest. Runy to dwadzieścia cztery znaki abstrakcyjne, których pierwotne znaczenie mieści się w jednym rzeczowniku. Tarot bliższy jest książce z rycinami, runy — spisowi słów kluczowych.

**Opowieść.** Współczesna nauka tarota czyta Wielkie Arkana jako wędrówkę Głupca — to także rama dwudziestowieczna, ale dziś uczona wszędzie. Runiczne ættir mają swoje wewnętrzne łuki, ale wielki łuk przez wszystkie dwadzieścia cztery znaki — tak zwana podróż runiczna — **nie jest rodzimy**. To konstrukcja dydaktyczna dołożona przez autorów nowożytnych. Można się nią posługiwać, pod warunkiem pamiętania, że to pomoc pamięciowa, a nie odziedziczony model.

**Ciągłość.** Tarot ma kilka stuleci nieprzerwanej tradycji interpretacyjnej — Etteilla pod koniec XVIII wieku, Waite i Smith na początku XX. Odczyt runiczny **nie ma natomiast żadnej poświadczonej dawnej praktyki, którą mógłby kontynuować**. Wszystko, co dziś widać — woreczek, rozkład z trzech znaków, rzut dziewięciu — zbudowano w XX wieku, przeważnie od lat osiemdziesiątych. To nie unieważnia współczesnej praktyki runicznej: praca wewnętrzna, którą wykonuje rytuał, jest realna. Ale powiedzenie wprost, gdzie leży pęknięcie, prowadzi dalej niż ogólnikowe powoływanie się na „dawną tradycję”.

**Słownictwo.** Po polsku dochodzi jeszcze różnica czysto językowa. Tarot ma u nas w dużej mierze ustabilizowany słownik — Różdżki, Kielichy, Miecze, Denary, Paź, Rycerz, pozycja prosta i pozycja odwrócona — upowszechniony przez wydawców lat dziewięćdziesiątych. Runy takiego słownika nie mają: nazwy znaków zostają w formie zrekonstruowanej (Fehu, Uruz, Thurisaz), polskie są tylko objaśnienia, a każdy autor tłumaczy je po swojemu. Wchodząc w dowolny polski tekst o runach, warto najpierw sprawdzić, czy autor w ogóle mówi o starszym futharku, czy o osiemnastu runach armańskich — bo same nazwy brzmią podobnie.

Zaczynaj od **źródeł i opracowań naukowych**, nie od poradników czytanych wspak. *Runes* R. I. Page’a (British Museum, 1987) pozostaje wzorcowym krótkim wprowadzeniem do runologii. *Rudiments of Runelore* Stephena Pollingtona obejmuje futhork anglosaski. *Taking Up the Runes* Diany L. Paxson (Weiser, 2005) należy do nielicznych nowoczesnych poradników praktycznych, które utrzymują równowagę i nie osuwają się w linię armańską von Lista.

**Przeczytaj trzy poematy runiczne w przekładzie.** Nawet po angielsku porównanie poematu anglosaskiego, islandzkiego i norweskiego natychmiast pokazuje, które nowoczesne glosy mają oparcie w tekście, a które są dopisane później. To najszybsza droga do odróżnienia przekazu od rekonstrukcji.

**Traktuj nowoczesne poradniki z wymierzonym sceptycyzmem.** Książka, która mówi o runach, nie wymieniając Guida von Lista, nie odróżniając serii armańskiej od starszego futharku i nie wspominając o dwudziestowiecznym przejęciu politycznym, albo omija te sprawy, albo pochodzi z linii, która je stworzyła. Wiarygodny przewodnik nazywa je w pierwszym rozdziale. Dla polskiego czytelnika dochodzi zastrzeżenie dodatkowe: runologii po polsku prawie nie ma, a półka w księgarni jest zajęta niemal w całości przez przekłady linii Blumowskiej z lat dziewięćdziesiątych i ich krajowe przeróbki. Kilka lektur po angielsku albo po niemiecku trzeba tu wliczyć w koszty.