Laska

Laska jest w talii figurą trzech znaczeń niesionych przez jeden kawałek drewna: władzy, drogi i przetrwania. Jako władza jest berłem urzędu — egipskim was-berłem w rękach bogów i faraonów, heroldzką laską Hermesa, biskupim pastorałem — drewnem, które oznajmia, że trzymający ma prawo rozstrzygać o tym, co się tutaj dzieje. Jako droga jest laską pielgrzyma, trzecią nogą wyjmowaną z kąta dopiero wtedy, gdy trasa okazuje się na tyle długa, by jej zażądać. Jako przetrwanie jest pasterskim kijem Psalmu 23 — „laska twoja i kij twój, te mnie pocieszają” — drewnem, które wchodzi w dolinę cienia śmierci dlatego, że ciało samo jej nie przejdzie. Taro trzyma wszystkie trzy znaczenia przy życiu i odmawia wyboru między nimi: ten sam kształt niesie każdy z tych ciężarów, zależnie od tego, w czyjej jest dłoni.

Polszczyzna ma tu przewagę, o której warto powiedzieć głośno, bo ułatwia czytanie symbolu i jednocześnie zastawia pułapkę. Jedno słowo mieści całą trójkę. Laska marszałkowska w Sejmie jest władzą — stuknięcie nią otwiera i zamyka obrady. Laska pielgrzymia, ta, z którą idzie się sierpniowym traktem na Jasną Górę, jest drogą. Laska starego człowieka jest przetrwaniem. Angielski potrzebuje na to trzech różnych wyrazów; polski ma jeden i dlatego łatwo przeoczyć, że znaczenia mimo wszystko pozostają osobne, i że w każdej scenie pracuje tylko jedno z nich.

Od różdżki laska różni się nie materiałem, lecz długością i zamiarem. Różdżka jest wolą wyciągniętą do końca: krótka, ozdobiona, trzymana na zewnątrz jak narzędzie. Laska jest tym samym drewnem, które przyznało, że jest dłuższe od ramienia. Laskę Pustelnika można czytać jako zestarzałą różdżkę Maga: żywiołowy ogień maści Różdżek został przeżyty na tyle długo, że przestał wskazywać kierunek i zaczął podtrzymywać ciało. Talia potwierdza to, wpuszczając laskę tam, gdzie różdżka nie wchodzi — w robotę małych arkanów Różdżek, w nocne odejście Ósemki Kielichów, w latarniany krok Pustelnika.

Drewno przechodzi przez trzy maści naraz. W Różdżkach jest ono całym roboczym słownikiem maści — jednym i tym samym kijem obróconym we wszystkie pozy, jakie może przyjąć praca. Trójka Różdżek wbija dwa drzewce w ziemię i zostawia trzecie w dłoni: część przedsięwzięcia już stoi, część wciąż trzeba trzymać. Czwórka podnosi cztery drągi pionowo w konstrukcję, której nie trzeba już przytrzymywać — praca stoi sama. Piątka krzyżuje pięć drzewc pod niezgodnymi kątami i każde z nich upiera się, że główną osią jest właśnie ono. Szóstka pochyla pięć drzewc pod jednym wspólnym kątem za plecami jeźdźca; to raczej zgranie niż zwycięstwo. Siódemka opiera surowy kij o sześć innych pnących się od dołu, Ósemka pozwala ośmiu lecieć równoległymi liniami — rozpęd bez tego, kto go niesie. Dziesiątka zgarnia wszystkie dziesięć w jedną naręcz i pozwala, żeby ta naręcz zasłoniła idącemu widok na domy, do których idzie.

Poza maścią Różdżek laska wraca nieraz — swoją niesie na ramieniu także Głupiec — a tu czytane są dwa takie powroty. Na Pustelniku długa laska, którą można czytać jak zestarzałą różdżkę Maga, pojawia się w lewej dłoni starca — już nie jako znak urzędu, lecz jako trzecia noga. Laska wchodzi w ciemność, którą latarnia w prawej ręce oświetla najwyżej na krok. Na Ósemce Kielichów laskę bierze zakapturzona postać, zostawiając za sobą osiem niedopitych kielichów i odchodząc pod zaćmionym księżycem. Drewno jest tu przyznaniem zawartym w samym geście: to odejście jest dostatecznie długim marszem, by wymagać czegoś, czego ciało samo nie dostarczy, i zostało zaplanowane aż do poziomu ekwipunku.

Jest jeszcze rzecz, którą widać dopiero przy zestawieniu wszystkich pinezek naraz: laska rzadko wchodzi w Kielichy i Denary — jeśli pominąć kij-motykę, o który opiera się postać Siódemki Denarów, wyjątek jest jeden. Naczynie uczucia nie potrzebuje podpory, bo się je niesie, a nie opiera się na nim; moneta jest za mała, żeby na niej stanąć. Drewno pojawia się tam, gdzie coś dzieje się w czasie i wymaga wytrzymałości — w pracy i w drodze. Wyjątkiem jest Ósemka Kielichów, i to właśnie dlatego, że nie jest kartą uczucia, tylko kartą wyjścia z uczucia. W chwili, w której ktoś odchodzi od ośmiu ustawionych kielichów, przestaje obowiązywać logika naczynia, a zaczyna logika trasy. Talia oznajmia tę zmianę jednym przedmiotem podniesionym z ziemi, bez żadnego innego komentarza.

Czytane razem, te wystąpienia układają się w cichą tezę talii o długiej robocie. Władza, droga i przetrwanie są trzema twarzami jednej rzeczy, która mieści się w garści, i kto podniósł jedną z nich, prędzej czy później podnosi wszystkie trzy. Dlatego karty z laską rzadko mówią o początku. Mówią o odcinku, który już trwa, i o tym, ile jeszcze da się na sobie unieść bez zasłaniania sobie drogi.

Trzy znaczenia laski docierają do talii trzema nałożonymi na siebie tradycjami. Was-berło faraonicznego Egiptu, noszone przez Anubisa i Seta, wręczane królowi, przez jakieś trzy tysiąclecia utrwala drewno jako znak rządzenia światem widzialnym; kaduceusz Hermesa — laska herolda, później opleciona dwoma wężami — utrwala je jako narzędzie posłańca i jako znak granicy między żywymi a umarłymi. Drugie znaczenie wprowadza Biblia hebrajska. W Księdze Wyjścia (4,2-4) rózga w ręce Mojżesza ma upaść na ziemię, staje się wężem i zostaje podniesiona z powrotem za ogon już jako laska; to samo drewno wyprowadza Mojżesza z Egiptu i rozdziela morze. W Psalmie 23 pasterska laska i kij są tym, co pociesza idącego doliną cienia śmierci — obrazem przetrwania, który chrześcijańskie średniowiecze zwinęło w biskupi pastorał i w kij pielgrzyma mierzącego drogi do Composteli. Tradycja hermetyczna zaciąga ten węzeł: Złoty Świt oddaje różdżkę Ogniowi i woli, a laska jest tym, czym różdżka staje się, gdy droga okazuje się długa.

Polska ma dla tego drewna dwa własne obrazy i stoją one na przeciwnych końcach skali. Pierwszy to laska marszałkowska — przedmiot ceremonialny, o który nikt się nie opiera, a którego stuknięcie o posadzkę rozpoczyna i kończy obrady Sejmu; władza sprowadzona do kawałka drewna i do dźwięku. Drugi to sierpniowe piesze pielgrzymki na Jasną Górę, idące od Warszawy, Lublina i Krakowa od XVIII wieku po dziś, gdzie laska nie jest niczyim znakiem, tylko sprzętem: podpiera na dwudziestym kilometrze, sprawdza głębokość błota, trzyma plecak, gdy się siada na poboczu. Między tymi dwoma laskami — paradną i bezimienną — mieści się cała rozpiętość symbolu, i obie są w polskim doświadczeniu zupełnie zwyczajne.

Jest jeszcze trzecie polskie skojarzenie, pisarskie. Wiesław Myśliwski w „Traktacie o łuskaniu fasoli” prowadzi starego człowieka przez całe stulecie pamięci, a jego opowieść trzyma się na tym samym prawie, co laska: nie prowadzi, tylko nie pozwala upaść. Kiedy w 1909 roku Pamela Colman Smith malowała trzecią nogę Pustelnika, w jednym kawałku drewna trzymały się trzy tysiące lat władzy, drogi i przetrwania. A zostawiając to samo drewno i w dłoni starca, i na roboczych kartach Różdżek, i w odejściu Ósemki Kielichów, talia odmówiła rozstrzygnięcia, którą z trzech rzeczy jest akurat ta laska.