Laska

Laska jest w talii figurą trzech znaczeń niesionych przez jeden kawałek drewna: władzy, drogi i przetrwania. Jako władza jest berłem urzędu — egipskim was-berłem w rękach bogów i faraonów, heroldzką laską Hermesa, biskupim pastorałem — drewnem, które oznajmia, że trzymający ma prawo rozstrzygać o tym, co się tutaj dzieje. Jako droga jest laską pielgrzyma, trzecią nogą wyjmowaną z kąta dopiero wtedy, gdy trasa okazuje się na tyle długa, by jej zażądać. Jako przetrwanie jest pasterskim kijem Psalmu 23 — „laska twoja i kij twój, te mnie pocieszają” — drewnem, które wchodzi w dolinę cienia śmierci dlatego, że ciało samo jej nie przejdzie. Taro trzyma wszystkie trzy znaczenia przy życiu i odmawia wyboru między nimi: ten sam kształt niesie każdy z tych ciężarów, zależnie od tego, w czyjej jest dłoni.

Polszczyzna ma tu przewagę, o której warto powiedzieć głośno, bo ułatwia czytanie symbolu i jednocześnie zastawia pułapkę. Jedno słowo mieści całą trójkę. Laska marszałkowska w Sejmie jest władzą — stuknięcie nią otwiera i zamyka obrady. Laska pielgrzymia, ta, z którą idzie się sierpniowym traktem na Jasną Górę, jest drogą. Laska starego człowieka jest przetrwaniem. Angielski potrzebuje na to trzech różnych wyrazów; polski ma jeden i dlatego łatwo przeoczyć, że znaczenia mimo wszystko pozostają osobne, i że w każdej scenie pracuje tylko jedno z nich.

Od różdżki laska różni się nie materiałem, lecz długością i zamiarem. Różdżka jest wolą wyciągniętą do końca: krótka, ozdobiona, trzymana na zewnątrz jak narzędzie. Laska jest tym samym drewnem, które przyznało, że jest dłuższe od ramienia. Rachel Pollack czyta laskę Pustelnika jako zestarzałą różdżkę Maga: żywiołowy ogień maści Różdżek został przeżyty na tyle długo, że przestał wskazywać kierunek i zaczął podtrzymywać ciało. Talia potwierdza to, wpuszczając laskę tam, gdzie różdżka nie wchodzi — w robotę małych arkanów Różdżek, w nocne odejście Ósemki Kielichów, w latarniany krok Pustelnika.

Drewno przechodzi przez trzy maści naraz. W Różdżkach jest ono całym roboczym słownikiem maści — jednym i tym samym kijem obróconym we wszystkie pozy, jakie może przyjąć praca. Trójka Różdżek wbija dwa drzewce w ziemię i zostawia trzecie w dłoni: część przedsięwzięcia już stoi, część wciąż trzeba trzymać. Czwórka podnosi cztery drągi pionowo w konstrukcję, której nie trzeba już przytrzymywać — praca stoi sama. Piątka krzyżuje pięć drzewc pod niezgodnymi kątami i każde z nich upiera się, że główną osią jest właśnie ono. Szóstka pochyla pięć drzewc pod jednym wspólnym kątem za plecami jeźdźca; to raczej zgranie niż zwycięstwo. Siódemka opiera surowy kij o sześć innych pnących się od dołu, Ósemka pozwala ośmiu lecieć równoległymi liniami — rozpęd bez tego, kto go niesie. Dziesiątka zgarnia wszystkie dziesięć w jedną naręcz i pozwala, żeby ta naręcz zasłoniła idącemu widok na bramę, do której idzie.

Poza maścią Różdżek laska wraca dwa razy. Na Pustelniku to samo drewno, które Pamela Colman Smith namalowała na stole Maga, pojawia się w lewej dłoni starca — już nie jako znak urzędu, lecz jako trzecia noga. Laska wchodzi w ciemność, którą latarnia w prawej ręce oświetla najwyżej na krok. Na Ósemce Kielichów laskę bierze zakapturzona postać, zostawiając za sobą osiem niedopitych kielichów i odchodząc pod ubywającym księżycem. Drewno jest tu przyznaniem zawartym w samym geście: to odejście jest dostatecznie długim marszem, by wymagać czegoś, czego ciało samo nie dostarczy, i zostało zaplanowane aż do poziomu ekwipunku.

Jest jeszcze rzecz, którą widać dopiero przy zestawieniu wszystkich pinezek naraz: laska nie wchodzi ani w Kielichy, ani w Denary, poza jednym jedynym wyjątkiem. Naczynie uczucia nie potrzebuje podpory, bo się je niesie, a nie opiera się na nim; moneta jest za mała, żeby na niej stanąć. Drewno pojawia się tam, gdzie coś dzieje się w czasie i wymaga wytrzymałości — w pracy i w drodze. Wyjątkiem jest Ósemka Kielichów, i to właśnie dlatego, że nie jest kartą uczucia, tylko kartą wyjścia z uczucia. W chwili, w której ktoś odchodzi od ośmiu ustawionych kielichów, przestaje obowiązywać logika naczynia, a zaczyna logika trasy. Talia oznajmia tę zmianę jednym przedmiotem podniesionym z ziemi, bez żadnego innego komentarza.

Czytane razem, te wystąpienia układają się w cichą tezę talii o długiej robocie. Władza, droga i przetrwanie są trzema twarzami jednej rzeczy, która mieści się w garści, i kto podniósł jedną z nich, prędzej czy później podnosi wszystkie trzy. Dlatego karty z laską rzadko mówią o początku. Mówią o odcinku, który już trwa, i o tym, ile jeszcze da się na sobie unieść bez zasłaniania sobie bramy.

Trzy znaczenia laski docierają do talii trzema nałożonymi na siebie tradycjami. Was-berło faraonicznego Egiptu, noszone przez Anubisa i Seta, wręczane królowi, przez jakieś trzy tysiąclecia utrwala drewno jako znak rządzenia światem widzialnym; kaduceusz Hermesa — laska herolda, później opleciona dwoma wężami — utrwala je jako narzędzie posłańca i jako znak granicy między żywymi a umarłymi. Drugie znaczenie wprowadza Biblia hebrajska. W Księdze Wyjścia (4,2-4) rózga w ręce Mojżesza ma upaść na ziemię, staje się wężem i zostaje podniesiona z powrotem za ogon już jako laska; to samo drewno wyprowadza Mojżesza z Egiptu i rozdziela morze. W Psalmie 23 pasterska laska i kij są tym, co pociesza idącego doliną cienia śmierci — obrazem przetrwania, który chrześcijańskie średniowiecze zwinęło w biskupi pastorał i w kij pielgrzyma mierzącego drogi do Composteli. Tradycja hermetyczna zaciąga ten węzeł: Złoty Świt oddaje różdżkę Ogniowi i woli, a laska jest tym, czym różdżka staje się, gdy droga okazuje się długa.

Polska ma dla tego drewna dwa własne obrazy i stoją one na przeciwnych końcach skali. Pierwszy to laska marszałkowska — przedmiot ceremonialny, o który nikt się nie opiera, a którego stuknięcie o posadzkę rozpoczyna i kończy obrady Sejmu; władza sprowadzona do kawałka drewna i do dźwięku. Drugi to sierpniowe piesze pielgrzymki na Jasną Górę, idące od Warszawy, Lublina i Krakowa od XVIII wieku po dziś, gdzie laska nie jest niczyim znakiem, tylko sprzętem: podpiera na dwudziestym kilometrze, sprawdza głębokość błota, trzyma plecak, gdy się siada na poboczu. Między tymi dwoma laskami — paradną i bezimienną — mieści się cała rozpiętość symbolu, i obie są w polskim doświadczeniu zupełnie zwyczajne.

Jest jeszcze trzecie polskie skojarzenie, pisarskie. Wiesław Myśliwski w „Traktacie o łuskaniu fasoli” prowadzi starego człowieka przez całe stulecie pamięci, a jego opowieść trzyma się na tym samym prawie, co laska: nie prowadzi, tylko nie pozwala upaść. Kiedy w 1909 roku Pamela Colman Smith malowała trzecią nogę Pustelnika, w jednym kawałku drewna trzymały się trzy tysiące lat władzy, drogi i przetrwania. A zostawiając to samo drewno i w dłoni starca, i na roboczych kartach Różdżek, i w odejściu Ósemki Kielichów, talia odmówiła rozstrzygnięcia, którą z trzech rzeczy jest akurat ta laska.