Denar

Najpierw nazwa, bo po polsku nazwa jest już rozstrzygnięciem. Ten kolor nazywa się Denary — od rzymskiego denara, srebrnej monety, od której wzięła imię moneta w połowie Europy, i od polskiego denara, pierwszej monety bitej nad Wisłą. Tak mówi ustabilizowany w latach dziewięćdziesiątych polski kanon wydawniczy Rider-Waite-Smith, tak mówi dawniejsza polska tradycja karciana, która kolor pieniądza znała na długo przed tarotem. Pentakle to kalka angielskiego Pentacles, uzasadniona ikonografią Waite’owskiej talii, ale obca linii, z której karty wyrastają; jest rozpoznawalna i część współczesnych polskich autorów jej używa. Tutaj, jak w całym tym grymuarze, kolor nazywa się Denary, a słowo pentakl zostaje zarezerwowane dla pięcioramiennej gwiazdy wybitej na monecie — bo gwiazda to nie to samo co moneta.

Po tym rozróżnieniu symbol otwiera się na dwie nałożone warstwy. Denar jest materią przyjętą jako forma: z jednej strony ciężar, wartość, ta część życia, którą da się policzyć i wymienić; z drugiej pięcioramienna gwiazda wpisana w krążek, pentagram, który rytuał hermetyczny traktuje jako pieczęć, za pomocą której duch rządzi czterema żywiołami. Wybić gwiazdę na złotym krążku znaczy upierać się, że najbardziej materialna rzecz w talii jest już także kawałkiem porządku: że ziemia, oglądana uważnie, nigdy nie jest surowcem, lecz surowcem, który zgodził się przyjąć kształt. Dlatego kolor Denarów w lekturze nigdy nie mówi wyłącznie o pieniądzach — mówi o wszystkim, co można zważyć, wziąć do ręki, stracić i zrobić od nowa.

Sam pentagram dociera do talii długim łańcuchem. Pitagoras w VI wieku przed naszą erą czytał piątkę jako liczbę ludzkiego ciała i jako zaślubiny pierwszej liczby nieparzystej z pierwszą parzystą. Henryk Korneliusz Agryppa w De occulta philosophia (1531–1533) narysował pentagram jako schemat żywiołów — ogień i ziemia w dolnych ramionach, powietrze i woda w górnych, kwintesencja ducha na szczycie. Eliphas Lévi w Dogme et rituel de la haute magie (1854–1856) utrwalił regułę, wedle której gwiazda zwrócona wierzchołkiem w górę czyta się jako duch panujący nad czterema żywiołami, a odwrócona — jako te same żywioły bez tego panowania. Namalowana w 1909 roku moneta Smith i Waite’a leży dokładnie na tej linii.

Denar jest godłem całego koloru, a kolor czyta się jak rozprawę o tym, co dzieje się z pieniądzem — a przez rozszerzenie z każdą substancją materialną — kiedy poprosić go, żeby zwolnił. Na Dwójce Denarów dwie monety wiąże zielona lemniskata; postać nie żongluje nimi po to, żeby wybrać jedną, lecz po to, żeby obie utrzymać w ruchu w rytmie przypływu namalowanego za jej plecami. Na Trójce Denarów trzy monety są wykute w kamiennym łuku — trud rzemieślnika złożony tam, gdzie pogoda go nie zmyje, uznanie utrwalone w murze, a nie w pochwale. Czwórka Denarów to ostry zwrot koloru: ukoronowana postać przyciska jedną monetę do piersi, drugą mocuje na koronie, dwie kolejne przytrzymuje stopami — posiadanie w czterech punktach ciała i ani jeden z nich nie został wolny.

Od tego miejsca kolor przechodzi swoją lekcję do końca. Piątka Denarów umieszcza pięć monet w ołowiowej oprawie witraża, pod którym dwoje obdartych ludzi przechodzi, nie podnosząc wzroku — pomoc jest już wprawiona nad nimi. Szóstka Denarów waży monety na najprawdziwszej szalkowej wadze i wypuszcza je pojedynczo w otwarte dłonie poniżej, z miarą wbudowaną w sam gest dawania. Siódemka Denarów przygląda się pnączu z siedmioma jeszcze niedojrzałymi monetami — to pauza między siewem a żniwem. Dziesiątka Denarów rozstawia swoje dziesięć monet po całej scenie wedle geometrii kabalistycznego Drzewa Życia: bogactwo jako dziedzictwo ułożone tak, żeby mogło płynąć, a nie piętrzyć się. Czytany w całości, denar jest narzędziem, którym talia bada materię poddaną mierze: jak trzymać, jak doglądać, jak dawać i jak przynależeć.

Gwiazda na monecie jest jedną z najstarszych figur zachodniej myśli magicznej. Pitagoras w VI wieku przed naszą erą wziął piątkę za liczbę ludzkiego ciała — głowa, dwie ręce, dwie nogi — i dał tę figurę swojej szkole jako znak rozpoznawczy. Agryppa w drugiej księdze De occulta philosophia przerysował ją na schemat żywiołów. Lévi w Dogme et rituel utrwalił orientację, którą odziedziczył Złoty Świt: gwiazda zwrócona wierzchołkiem w górę to duch rządzący czterema żywiołami, odwrócona — żywioły bez tego rządu. Hermetyczny Zakon Złotego Świtu, założony w 1888 roku, wbijał mniejszy rytuał pentagramu w każdego nowo przyjętego: figura kreślona w powietrzu na czterech stronach świata. Kiedy w 1909 roku Pamela Colman Smith namalowała pentagram wierzchołkiem w górę na żółtym krążku, nie była to ozdoba, lecz oświadczenie powtarzane na każdej karcie koloru — że najbardziej materialna substancja świata jest tu przyjmowana jako coś już uporządkowanego.

Do polskiego ucha słowo denar przychodzi jeszcze dwiema drogami, i obie coś do karty dokładają. Pierwsza jest historyczna i zaskakująco wczesna: denar był pierwszą monetą bitą przez polskich władców, od Mieszka I pod koniec X wieku, a na denarach Bolesława Chrobrego znalazł się napis PRINCES POLONIE — nazwa państwa, która na krążku srebra pojawia się wcześniej, niż zdąży ustabilizować się w kronikach. Krążek metalu okazuje się tu nośnikiem porządku politycznego dokładnie tak, jak w talii jest nośnikiem porządku duchowego: materia, na której odciśnięto, czyja jest.

Druga droga jest ewangeliczna i jeszcze bliższa sednu karty. W dwudziestym drugim rozdziale Ewangelii Mateusza ktoś podaje Jezusowi denara czynszowego, a on zadaje jedno pytanie: czyj jest ten obraz i napis. Cała scena mieści się w tym zdaniu — moneta nie jest obojętnym kawałkiem kruszcu, tylko powierzchnią, na której ktoś wybił swój znak, i dopiero ten znak decyduje, do jakiego porządku ona należy. Pentagram na denarach Smith zadaje to samo pytanie w rejestrze hermetycznym. Moneta jest ta sama; pytanie brzmi, czyj obraz na niej stoi.

Z tych trzech warstw — pitagorejskiej, monetarnej i ewangelicznej — składa się cały ciężar koloru. Denar w tarocie nigdy nie jest sumą pieniędzy. Jest rzeczą materialną, na której widać, do czego należy, i dlatego cały kolor Denarów daje się czytać jako powolny egzamin z tego, czy znak wybity na naszych rzeczach jeszcze jest nasz.