Księga już napisana
Czy wszystko jest przesądzone już od urodzenia: jak przez ponad dwa tysiące lat żyli ci, którzy w to wierzyli
Niemal każda cywilizacja wyobrażała sobie księgę, która jest już napisana. Mnie bardziej ciekawi, jak następnego ranka wstawali z łóżka ci, którzy w nią wierzyli.
W czasach dynastii Ming żył uczony nazwiskiem Yuan Huang. Jako młody człowiek posłuchał matki, porzucił naukę do egzaminów i zajął się medycyną. W pewnej świątyni spotkał starca o nazwisku Kong. Starzec namawiał go do powrotu do książek, mówił, że otrzymał prawdziwy przekaz obliczeń Shao Yonga, tak zwanego „Huangji shu”, i wyliczył mu całe życie.
Ta lista była bardzo konkretna. Najpierw trzy egzaminy: na powiatowym miejsce czternaste, na prefekturalnym siedemdziesiąte pierwsze, u inspektora szkolnego dziewiąte. Według jego własnych słów w następnym roku poszedł na te egzaminy i wszystkie trzy miejsca się zgadzały. Potem reszta życia: w którym roku stypendium w ryżu, w którym polecenie do akademii; następnie urząd naczelnika powiatu w Syczuanie i po trzech i pół roku powrót do domu; w wieku pięćdziesięciu trzech lat, czternastego dnia ósmego miesiąca, w godzinie wołu, śmierć we własnym domu. Syna nie będzie.
Wszystko to sam zapisał w „Czterech naukach Liaofana”. Chcę zacząć od tej historii, przejść przez to, co przez ponad dwa tysiące lat mówiono o przesądzeniu, i wrócić do tego człowieka. Poprzedni tekst, „Ile razy trzeba potasować talię, żeby zapomniała o przeszłości”, był o matematyce. Ten jest o ludziach.
W dziesięciu rozdziałach tego tekstu ukrywa się dziewięć motywów z karty Kapłanki. Kiedy na któryś trafisz, możesz zerknąć na kartę u góry strony.
Człowiek, który już przeczytał
Motyw I: Zwój — Na kolanach trzyma zwój, na wpół zwinięty, i przyciska go obiema dłońmi.Pisze, że odtąd na każdym egzaminie mieścił się w tym, co wyliczył starzec. Zgadzała się nawet ilość stypendialnego ryżu, jaką miał pobrać przed poleceniem do akademii. Yuan Huang wspomina:
Odtąd jeszcze mocniej wierzyłem, że wzloty i upadki są przesądzone, a wszystko, szybko czy wolno, ma swój czas. Spokojnie przestałem czegokolwiek pragnąć.
Później pojechał do stolicy i spędził tam rok, „całymi dniami siedząc w ciszy i nie czytając ani słowa”.
Tej scenie warto przyjrzeć się dłużej. Uczony po trzydziestce trzyma w ręku listę własnego życia: w którym roku jaki urząd, którego dnia ostatni oddech. Przez ten rok nie czyta i nigdzie się nie spieszy. Z zewnątrz wygląda to pewnie na jakiś rodzaj wewnętrznej dojrzałości.
Zostawmy go na razie. Jego historia ma jeszcze drugą połowę.
Już od urodzenia
Motyw II: Dwie kolumny — Siedzi między dwiema kolumnami, lewa jest czarna, prawa biała, a na nich widnieją litery B i J.Na pytanie, czy wszystko jest przesądzone już od urodzenia, w Chinach bardzo wcześnie padły jasne odpowiedzi, i to zupełnie sprzeczne.
Wang Chong, który żył za wschodniej dynastii Han, odpowiada: tak. W „Lunheng” pisze, że człowiek rodzi się, otrzymując pewne tchnienie, qi: „komu przypadnie wysoki stan, ten stoi wysoko, komu niski, ten nisko”. Bogactwo i ubóstwo, wysoki i niski stan „rozstrzygają się w chwili otrzymania qi, a nie w dorosłym życiu, i nie przychodzą za sprawą postępowania”.
Spośród dawnych zdań, jakie znam, to jest najbliższe myśli, że wszystko jest przesądzone już od urodzenia. Wang Chong nie był łatwowierny. Sam mówi, że „Lunheng” można streścić w jednej myśli: „nienawidzić tego, co puste i fałszywe”, a wiele rozdziałów tego dzieła zbija popularne wtedy wierzenia w duchy i znaki nieba. A jednak tuż po tych słowach pisze też, że wysoki i niski stan „nadają gwiazdy, stosownie do swej rangi i wielkości”. Pewnie uważał, że skoro dobrych ludzi tak często nie spotyka nagroda, trzeba to jakoś wytłumaczyć.
Ponad czterysta lat przed nim pod drugą kolumną stanął już Mozi. W rozdziałach „Przeciw przeznaczeniu” przytacza słowa tych, którzy w nie wierzą: „Komu pisane bogactwo, ten jest bogaty; komu pisana bieda, ten jest biedny” i „Jeśli tak pisane, na cóż się zda największy wysiłek?”.
Mozi spierał się też o to, czy przeznaczenie w ogóle istnieje: kto od początku świata widział jego kształt, kto słyszał jego głos? Ale najwięcej siły włożył w inne pytanie: co się dzieje, kiedy ktoś w te słowa uwierzy?
Jego odpowiedź: „Urzędnicy przestają rządzić, a rolnicy pracować”. Dlatego nazywa te słowa „wielką szkodą dla świata”.
To niemal ta sama obawa co w leniwym argumencie, o którym pisałem ostatnim razem. Jeśli jest ci pisane wyzdrowieć, po co wzywać lekarza? Starożytna Grecja i starożytne Chiny, a obie strony wpadły na to samo.
Tak naprawdę ten tekst stawia właśnie to drugie pytanie Moziego.
Kwiaty spadające z drzewa
Motyw III: Granaty — Za nią są pnącza i granaty; niektóre już pękły i widać pestki.Są też tacy, którzy nie stają po żadnej stronie.
„Historia Dynastii Południowych” przekazuje taką rozmowę z czasów południowej dynastii Qi. Xiao Ziliang, książę Jingling, gorliwy buddysta, zapytał Fan Zhena, gościa ze swojego dworu: skoro nie wierzysz w przyczynę i skutek, dlaczego jedni są bogaci i wysoko postawieni, a inni biedni i nisko urodzeni?
Fan Zhen odpowiedział, że ludzkie życie jest jak kwiaty na jednym drzewie. Rozkwitają razem i razem rozwiewa je wiatr. Jedne muskają zasłony i spadają na matę do siedzenia. Inne przelatują nad płotem i wpadają do kloaki.
Ten, który spadł na matę, to Wasza Wysokość. Ten, który wpadł do kloaki, to ja, wasz uniżony sługa. Wysoko i nisko postawieni idą różnymi drogami, ale gdzież tu przyczyna i skutek?
Gość, który mówi coś takiego księciu prosto w twarz, ma sporo odwagi. A jego odpowiedź różni się też od tego, co mówili Wang Chong i Mozi: to nie przeznaczenie i nie owoc wysiłku, tylko wiatr.
Pogląd Fan Zhena jest w gruncie rzeczy trudniejszy do przyjęcia niż wiara w przeznaczenie. Przeznaczenie to przynajmniej jakiś plan. Wiatr żadnego planu nie ma.
Kłębek, który dotoczył się do końca
Motyw IV: Małe znaki — Na obu kolumnach wyryto ciąg małych znaków, które z góry na dół łączą się w jedną linię.W Indiach też istniała bardzo konsekwentna szkoła wiary w przeznaczenie: adźiwikowie. Ich pisma prawie w całości zaginęły, a to, co o nich wiemy, pochodzi głównie od przeciwników, buddystów i dżinistów. Trzeba to powiedzieć na początku.
W „Samaññaphala Sutta”, należącej do „Dīgha Nikāya” z południowego kanonu buddyjskiego, zapisano naukę nauczyciela tej szkoły, Makkhaliego Gosali: skalanie i oczyszczenie istot nie mają żadnej przyczyny; ból i radość są odmierzone z góry, a krąg wcieleń ma ustaloną długość.
Jak kłębek nici, który ktoś rzuci: toczy się i rozwija, a kiedy się rozwinie, jest już koniec.
Tak samo głupi i mądry: kiedy przejdą tę drogę, cierpienie się kończy.
Ciekawe, że według relacji przeciwników adepci tej szkoły wcale się nie położyli i nie machnęli ręką. Słynęli z ascezy.
Budda ostro krytykował ten pogląd. Często myli się tu jedną rzecz: buddyjska karma to nie przeznaczenie. W sutrach Budda odrzuca pogląd, że „wszystko zależy od karmy nagromadzonej w przeszłości”, i to z powodu niemal takiego samego jak u Moziego: jeśli wszystko rozstrzygnęła już przeszłość, człowiek nie ma powodu chcieć zrobić jednego, a powstrzymać się od drugiego.
Dlatego popularne dziś „to moja karma”, jeśli znaczy „i tak wszystko przesądzone”, to właśnie ten pogląd, z którym Budda się nie zgadzał.
Jutrzejsza bitwa morska
Motyw V: Sierp księżyca — U jej stóp leży sierp księżyca, jeszcze niepełnego.Do tej pory przesądzenie zawsze na czymś się opierało: na qi, na gwiazdach, na odmierzonej długości wcieleń. Kłopot, który podsunął Arystoteles, nie potrzebuje niczego poza prawdziwością jednego zdania.
W dziewiątym rozdziale „Hermeneutyki” pyta: czy zdanie „jutro odbędzie się bitwa morska” jest dziś prawdziwe, czy fałszywe?
Jeśli jest prawdziwe już dziś, bitwa musi się odbyć. Jeśli już dziś jest fałszywe, odbyć się nie może. Tak czy inaczej ci, którzy będą żyć jutro, jak się zdaje, nie mają tu nic do powiedzenia.
Sam Arystoteles nie przyjmuje tego wniosku. Gdyby tak było, mówi, ludzie nie musieliby się naradzać ani trudzić. Jak właściwie rozwiązuje tę trudność, o to spierają się od ponad dwóch tysięcy lat. Jedno z częstych odczytań: zdanie o przyszłości nie jest jeszcze dziś rozstrzygnięte ani jako prawdziwe, ani jako fałszywe.
Siła tego argumentu polega na tym, że nie potrzebuje on nawet żadnej księgi. Wystarczy, że ma sens mówienie o „tym, co się wydarzy”, a księga wydaje się już napisana.
Czekając na wyrok
Motyw VI: Krzyż — Na piersi ma złoty krzyż.Najpoważniej potraktowała tę księgę, jak się zdaje, chrześcijańska nauka o predestynacji.
Już od Augustyna niektórzy twierdzili, że zbawienie człowieka nie zależy od jego zasług, tylko od wybrania przez Boga. W XVI wieku Kalwin ujął to jeszcze surowiej: kto dostąpi zbawienia, a kto nie, wynika z wiecznego postanowienia Boga i człowiek nie może tego zmienić żadnym czynem.
Według leniwego argumentu powinna to być najbardziej zniechęcająca doktryna na świecie. Skoro nic nie pomaga, czemu się nie położyć i nie machnąć na wszystko ręką?
A jednak niemiecki socjolog Max Weber wysunął w latach 1904–1905 słynną tezę: było dokładnie odwrotnie. Kalwiniści nie mogli zasłużyć na zbawienie uczynkami, ale bardzo chcieli wiedzieć, czy należą do wybranych. A tego nikt nie mógł im powiedzieć. Dlatego pracowitość, umiar i niestrudzoną pracę traktowali jako oznakę wybrania. Nie pracowali po to, by dostąpić zbawienia, tylko po to, by się upewnić. Weber dopatrywał się między tą postawą a duchem nowoczesnego kapitalizmu powinowactwa z wyboru.
Ta teza budzi wiele sporów. Niektórzy badacze uważają, że ówcześni wierni wcale nie byli aż tak niespokojni, choć i to pozostaje sporne. Davide Cantoni sprawdził ją w 2015 roku na długookresowych danych o ludności 272 miast z obszaru niemieckojęzycznego i nie znalazł wpływu protestantyzmu na wzrost gospodarczy (większość tych miast była luterańska, kalwińskich było tylko 21, i gdy przyjrzał się tylko im, też niczego nie znalazł). Przynajmniej na ziemiach niemieckojęzycznych wielki wywód Webera o przyczynach prawdopodobnie poszedł za daleko.
Ale możliwość, którą podsunął, wciąż wydaje mi się warta namysłu: wiara w przesądzenie nie musi sprawić, że człowiek się położy i machnie ręką.
W tradycji islamskiej toczył się podobny spór. We wczesnych dyskusjach jedni twierdzili, że człowiek sam decyduje o swoich czynach, a innym zarzucano głoszenie, że czyny człowieka są w całości dziełem Boga. Później aszaryci posłużyli się pojęciem kasb, czyli „nabycia”, które często uważa się za rodzaj kompromisu. Szeroko znany jest hadis ze zbioru at-Tirmiziego: ktoś pyta Proroka, czy ma uwiązać wielbłąda i zaufać Bogu, czy zaufać Bogu, nie uwiązując go. Odpowiedź brzmi: uwiąż go, a potem zaufaj.
To chyba najkrótsza odpowiedź na leniwy argument, jaką czytałem.
Księga w fizyce
Motyw VII: Księżycowa korona — Na głowie nosi tarczę, a po jej bokach parę zakrzywionych rogów, jakby przybywanie i ubywanie księżyca złożono w jedno.Ta księga ma też współczesną wersję, która nie pochodzi z teologii, tylko z fizyki.
Szczególna teoria względności mówi, że „jednoczesność” nie jest absolutna: dwie osoby poruszające się względem siebie nie zgadzają się co do tego, co dzieje się „teraz”. W 1966 i 1967 roku Rietdijk, a potem Putnam wywiedli z tego argument: jeśli wszystko, co dla jakiegoś obserwatora dzieje się „teraz”, jest realne, to cudza przyszłość też może już tam być. Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość mogą istnieć na równi. Taki obraz nazywa się często wszechświatem blokowym.
Po śmierci starego przyjaciela, Bessa, Einstein napisał list do jego rodziny. Często cytuje się z niego jedno zdanie: rozróżnienie między przeszłością, teraźniejszością i przyszłością jest tylko uparcie trwającym złudzeniem.
Ten obraz też nie jest ostatecznym rozstrzygnięciem. Założenia tego argumentu wciąż są podważane, a poza tym mówi on tylko o strukturze czasoprzestrzeni, a nie o tym, że cokolwiek zrobisz, wyjdzie na to samo. W bloku jest też twoje obecne wahanie i twoja następna decyzja; są tam tak samo jak skutek. Właśnie tak odpowiadał Chryzyp, o którym pisałem ostatnio: wezwanie lekarza też jest częścią tej księgi.
Czy mechanika kwantowa zostawia przyszłości prawdziwą przypadkowość, co do tego fizycy do dziś się nie zgadzają. Zależy to od interpretacji, którą się przyjmie.
Czy więc ta księga istnieje? Nie wiem. Nikt nie wie. Z czasem zaczynam raczej myśleć, że może to nie jest najważniejsze pytanie.
Po przeczytaniu
Motyw VIII: Spuszczone oczy — Oczy ma spuszczone. Nie patrzy na ciebie.Wracam do Yuan Huanga.
Po roku w stolicy wrócił na południe i, zanim wstąpił do akademii w Nankinie, udał się na górę Qixia, by odwiedzić mistrza chan Yungu. Siedzieli naprzeciw siebie trzy dni i trzy noce, a w nim nie pojawiła się ani jedna zbłąkana myśl. Yungu zapytał, jak to robi.
Yuan Huang odpowiedział: pan Kong wyliczył całe moje życie, zaszczyty i hańba, życie i śmierć mają swoją ustaloną miarę, myślenie na nic się nie zda, więc nie mam o czym myśleć.
Yungu się roześmiał: „Miałem cię za człowieka niezwykłego, a jesteś zwykłym śmiertelnikiem”. I dodał: „Los sam sobie tworzę, o pomyślność sam zabiegam”. Yuan Huang przybrał wtedy przydomek Liaofan i zaczął dzień po dniu zapisywać swoje dobre uczynki i błędy.
Zakończenie jest takie: później zdał najwyższy egzamin, jinshi, i został naczelnikiem powiatu Baodi, a nie urzędnikiem w Syczuanie. Miał syna, któremu dał imię Tianqi. Rok, w którym skończył pięćdziesiąt trzy lata, minął spokojnie. Kiedy pisał te słowa, miał już sześćdziesiąt dziewięć lat.
Muszę to powiedzieć jasno: stopień, urząd i syn są poświadczone także w innych źródłach, ale listę znamy tylko z jego własnej relacji, i to z pouczeń pisanych dla syna. Czy te miejsca na egzaminach naprawdę tak się zgadzały, nie mamy jak sprawdzić. Czy dobre uczynki naprawdę zmieniły jego los, tego też nie potrafię dowieść. Nie wierzę, by ta historia dowodziła, że los można zmienić, ani że można go wyliczyć.
Jest jednak coś, co pozostaje prawdą, nawet jeśli ta lista prawdziwa nie była: ta lista go zmieniła.
Socjolog Robert Merton nadał w 1948 roku temu zjawisku nazwę: samospełniające się proroctwo. Wymyślił na przykład zdrowy bank. Kiedy wszyscy uwierzą, że upadnie, i pobiegną po swoje pieniądze, bank naprawdę upada. Zdanie, które nie było prawdziwe, staje się prawdziwe, bo ktoś w nie uwierzył.
Jeśli człowiek, któremu powiedziano, że nie zda jinshi i nie będzie miał syna, naprawdę przestanie się starać, lista rzeczywiście łatwiej się spełni.
Postawmy ich teraz obok siebie. Tak samo wierząc, że „wszystko przesądzone”, Liaofan spokojnie usiadł, a kalwiniści, tacy, jakimi opisuje ich Weber, harowali bez wytchnienia. Długo o tym myślałem i sądzę, że różnica tkwi w czymś bardzo małym: Liaofan uważał, że tę księgę już przeczytał, a oni wiedzieli, że przeczytać jej nie mogą.
Ta karta: Kapłanka
Motyw IX: Puste i pełne — Po obu stronach karty jest małe kółko: lewe puste, prawe złote.Wszystko, o czym tu czytasz, jest na tej jednej karcie
- ZwójRozdział 1
- Dwie kolumnyRozdział 2
- GranatyRozdział 3
- Małe znakiRozdział 4
- Sierp księżycaRozdział 5
- KrzyżRozdział 6
- Księżycowa koronaRozdział 7
- Spuszczone oczyRozdział 8
- Puste i pełneRozdział 9
Gdybym miał dobrać do tego tekstu jedną kartę, wybrałbym Kapłankę. W Wielkich Arkanach nosi numer dwa.
Zwój na jej kolanach to właśnie księga, o której mówi ten tekst. Waite w objaśnieniu do swojej talii z 1909 roku pisze, że jest on częściowo zakryty jej płaszczem, „by pokazać, że jedne rzeczy daje się do zrozumienia, a inne wypowiada”. Na tej karcie jest na wpół zwinięty i przyciśnięty obiema dłońmi.
Nie rozwija go przed tobą i sama ma spuszczone oczy. Granaty za nią pękły; widać pestki, ale nie wszystkie. Dwie kolumny, czarna i biała, są jak Wang Chong i Mozi, a ona siedzi pośrodku i nie mówi w imieniu żadnego z nich.
Kiedyś myślałem, że strzeże jakiejś odpowiedzi. Dziś wolę czytać ją jako przypomnienie: ta księga może istnieje, może nie, ale ona ci jej nie przeczyta.
Jeśli chcesz poznać inne znaczenia tej karty, otwórz stronę Kapłanka.
Dlaczego ci nie mówię
Skoro już tu doszedłem, chcę powiedzieć coś o tej stronie.
Lunarcana nie mówi ci, co będzie. Nie powie, w którym roku kogo spotkasz, ani nie odpowie na twoje pytanie „tak” albo „nie”.
Jeden powód jest prosty: nie ma dziś wiarygodnych dowodów, że karta albo horoskop mogą to zrobić. Pisałem o tym ostatnim razem. Lunarcana służy rozrywce i autorefleksji.
Ale po napisaniu tego tekstu widzę też drugi powód. Nawet gdyby ktoś naprawdę potrafił odczytać tę księgę, nie chciałbym, żeby robiła to ta strona. Łatwo zapytać: czy coś wyjdzie z tą osobą? Czy dostanę tę pracę? W chwili pytania chce się odpowiedzi, a odpowiedź może się okazać właśnie tą listą, którą Yuan Huang trzymał w ręku.
Karta może tylko jedno: postawić pytanie tam, gdzie się go nie spodziewasz.
„Napisane” nie jest straszne. Straszne jest przekonanie, że to już „przeczytane”.
Ta księga może istnieje, może nie. Tak czy inaczej, nikt jej nie przeczytał.
Czy wszystko jest przesądzone już od urodzenia? Po ponad dwóch tysiącach lat to pytanie wciąż nie ma odpowiedzi i nie zamierzam udawać, że ją mam.
Ale skoro jutro i tak trzeba wstać, to wstańmy. Uwiąż wielbłąda i otwórz książkę, którą masz dziś przeczytać.
Ryciny w tym tekście powstały z pomocą AI i nie są obrazami historycznymi. Dawne teksty pochodzą z dzieł: „Cztery nauki Liaofana”, „Lunheng”, „Mozi” i „Historia Dynastii Południowych”.